این بخش، چهارمین و آخرین قسمت از تحلیل جامع راهکارهای تحقق حکمرانی قرآن بر اساس اندیشه‌های آیت‌الله خامنه‌ای در تفسیر سوره جمعه است. در این بخش، به راهکارهای حیاتی دیگری می‌پردازیم که شامل تلاش جهادگرانه امت برای استمرار اسلام، نهادینه شدن فرهنگ انس با قرآن همراه با عمل، پرهیز از غرور و حفظ عبودیت الهی، و در نهایت، تقویت معنویت جامعه از طریق اقامه نماز جمعه می‌شود. در پایان این نوشتار، جمع‌بندی نهایی پژوهش و فهرست کامل منابع مورد استفاده ارائه می‌گردد تا تصویری کامل از مسیر دستیابی به حکمرانی قرآنی فراهم آید.

‏راهکارهای تحقق حکمرانی قرآن (ادامه از بخش پیشین)

۳. تلاش جهادگرانه امت

یکی از راهکارهای تحقق و استمرار حکمرانی قرآن که آیت‌الله خامنه‌ای با بهره از آیه سوم سوره جمعه « وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ لَمَّا یَلْحَقُوا بِهِمْ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیم » آن را مورد توجه قرار دادند، احساس مسئولیت و تلاش جهادی امت اسالم می‌باشد. ایشان در این زمینه فرمودند: «با توجه به اینکه حکومت اسالمی ما در امتداد حکومت نبوی (ص) است و مؤمنان عصر حاضر، ادامه دهندگان مؤمنان به نبی مکرم اسالم (ص) هستند، رویش اسالمی تعطیل نمی‌شود و اراده خدا بر این است که رویش آن ادامه داشته باشد و اسالم در نسل‌های بعد باقی بماند و پیش برود» (خامنه‌ای، تفسیر سوره جمعه، ص ۷۲). در ادامه توجه به این مسئولیت امت فرمودند: «من بارها توضیح داده‌ام که قانون الهی، اینگونه نیست که دین الهی خودبه‌خود پیروز شود. مسلمان‌ها بگویند دین خدا خودش پیروز شود! (حکمرانی قرآن محقق شود) نخیر؛ دین خدا آن گیاهی است، آن رویشی می‌باشد که یک دهقان و باغبان دلسوز لازم دارد. آن باغبان دلسوزش مسلمین‌اند» (خامنه‌ای، تفسیر سوره جمعه، ص ۷۱). و فرمودند: «ما امروز هم باید مواظب باشیم که در مرکز جوشش انقلاب اسالمی، حالت انقلابی از بین نرود. اگر ما اینجا حالت انقلابی را از دست بدهیم، اگر ما اینجا ضعیف شویم، نمی‌توانیم در شعاع فرهنگ اسالمی که از ما صادر می‌شود، انسان‌هایی را بسازیم» (خامنه‌ای، تفسیر سوره جمعه، ص ۷۱).

بنابراین آیت‌الله خامنه‌ای با توجه به موهبت جاودان اسالم و استمرار بعثت نبی مکرم (ص) و دقت در عبارت « هو العزیز الحکیم » در این آیه، پیروزی و عالم‌گیر شدن اسالم را (و تحقق حکمرانی قرآن) وعده‌ای تخلف‌ناپذیر الهی دانسته و آن را حتمی و قطعی شمردند. اما در کنار این وعده، معتقدند که امت اسالم نسبت به این مسأله، بی‌مسئولیت رها نشدند و اگر بخواهند مصداق « و آخرین منهم لمّا یلحقوا بهم » باشند، باید در امتداد این جنبش، حرکت کرده و نباید دست روی دست بگذارند تا اسالم خودش رشد کرده و بر عالم تفوق پیدا کند؛ بلکه باید در تمام عرصه‌ها جهادگرانه وارد شوند و این نیز تفضلی از سوی خداوند بر امت اسالمی است.

۴. نهادینه شدن فرهنگ انس با قرآن همراه با عمل

تحقق حکمرانی قرآن بدون نهادینه شدن فراگیری قرآن و انس با آن در جامعه چه در میان حاکمان و چه در مردم همراه با عمل به دستورات آن کتاب آسمانی زندگی‌ساز امکان‌پذیر نیست؛ زیرا به اعتقاد رهبر شهید (ره) قرآن نور است و حقیقتاً دل و روح را روشن می‌کند. اگر انسان با قرآن اُنس پیدا کند، می‌بیند که دل و جانش نورانی می‌شود. به برکت قرآن بسیاری از ظلمات و ابهام‌ها از قلب و روح انسان زدوده می‌شود. « یُخرجهم من الظّلمات الی النّور » (بقره، ۲۵۷). به برکت قرآن است که انسان از ظلمات اوهام، اشتباهات، خطاها و غلط‌ها، به نور هدایت راه پیدا می‌کند. قرآن، کتاب معرفت است و بشر مشحون به جهالت‌هاست و قرآن برای انسان معرفت می‌آورد (بیانات، ۱۳۷۳/۱۰/۱۴).

ایشان با توجه به این همه نقش‌آفرینی انس به قرآن در تحقق حکمرانی قرآن با تدبر و درس‌پذیری از سرنوشت بنی‌اسرائیل در آیه کریمه « مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوها کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ ال یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِین» (جمعه، ۵:) در توصیه‌ای در توجه امت و حاکمان به فراگیری و انس با قرآن همراه با عمل فرمودند: «ما حالا بعد از سالیان دراز می‌خواهیم حکومت الهی (حکمرانی قرآن) را… و حکومت پیغمبر اسالم را تجربه کنیم این کار خیلی سختی است می‌خواهیم جامعه محمدی و علوی را تجربه کنیم این خیلی مشکل است لذا باید چشم ما خیلی باز باشد نه فقط آنهایی که می‌خواهند حکومت کنند و آنهایی که در این دستگاه یک کار اجرایی دستشان است؛ آحاد مردم، تک‌تک مردم؛ لذاست که من همیشه به همه برادران و خواهرانم توصیه کرده‌ام، الان هم باز به شماها می‌گویم با قرآن انس بگیرید با قرآن آشنا شوید قرآن را بلد بشوید بخوانید معنای قرآن را یاد بگیرید» (خامنه‌ای، تفسیر سوره جمعه، ص ۸۹). ایشان درباره نقش اُنس امت اسالم به قرآن در تعیین سرنوشتشان نیز فرمودند: «اگر ملت‌ها با قرآن انس می‌داشتند وضع کشورهای اسالمی جور دیگری بود. « مَنْ جَعَلَهُ أمَامَهُ قَادَهُ إلَی الْجَنَّة » هر کس به دنبال قرآن حرکت کند او را به بهشت خواهد برد « وَ مَنْ جَعَلَهُ خَلْفَهُ سَاقَهُ إلَی النَّار » و هر کس راه خود را از غیر قرآن انتخاب کند این کار او را به آتش هدایت خواهد کرد « هُوَ الدَّلِیلُ عَلَی خَیْرِ سَبِیل » (حر عاملی، ۱۳۸۰، ج ۶ ص ۱۷۱). (بیانات، ۱۳۶۹/۱۲/۱۵). ایشان با تطبیق سرنوشت بنی‌اسرائیل بر امت اسالم درباره پیامد عمل نکردن به قرآن هم فرمودند: «کسانی هم که قرآن به آن‌ها داده شد، عیناً همین‌گونه هستند؛ اگر چنانکه ما قرآن را گرفتیم، اما عمل نکنیم، تدبر ننمائیم، با چشم قبول و پذیرش به آن نگاه نکنیم، قرآن هدایتش را از ما دریغ خواهد کرد. ما قرآن را داریم اما از آن بهره‌ای نخواهیم برد» (خامنه‌ای، تفسیر سوره جمعه، ص ۹۷).

بنابراین عمل به آیات قرآن که ثمره انس با کالم خداست و در روایات بیش‌ترین تأکید روی آن شده است، که در این بخش به ذکر چند مورد از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) اکتفا می‌شود.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در ارزش عمل به قرآن فرموده است: «هر کس قرآن را بیاموزد و قرآن را آموزش دهد و به آنچه در آن است، عمل کند، قرآن، شفیع او و راهنمای او به سوی بهشت خواهد بود» (متقی هندی، ۱۳۹۸، ج ۱، ص ۵۳۱).

همچنین آن حضرت در سرزنش ترک عمل به قرآن خدا فرمود: « یَأتی عَلَی النّاس زَمانٌ یَتَعَلَّمونَ فیهِ القُرآنَ فَیَحفَظونَ حُروفَهُ، ویُضَیِّعونَ حُدودَهُ، فَوَیلٌ لَهُم مِمّا جَمَعوا ووَیلٌ لَهُم مِمّا ضَیَّعوا ؛ زمانی فرا می‌رسد که مردم، قرآن را یاد می‌گیرند و کلماتش را حفظ می‌کنند؛ اما احکام آن را کنار می‌گذارند. پس وای بر آنان از آنچه حفظ کرده‌اند، و وای بر آنان برای آنچه کنار گذارده‌اند!» (متقی هندی، ۱۳۹۸، ج ۱۰، ص ۲۱۱). و در سخنی دیگر نیز فرمود: « مَن تَعَلَّمَ القُرآنَ فَلَم یَعمَل بِهِ وآثَرَ عَلَیهِ حُبَّ الدُّنیا وزینَتَهَا، استَوجَبَ سَخَطَ اللَّهِ تَعالی، وکانَ فِی الدَّرَجَةِ مَعَ الیَهودِ وَالنَّصاری، الَّذینَ یَنبِذونَ کِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهورِهِم ؛ هر کس قرآن را بیاموزد و به آن عمل نکند و دوستی دنیا و زیور آن را بر قرآن ترجیح دهد، مستوجب خشم خداوند متعال است و با یهود و نصارا که کتاب خدا را پشت سرشان انداختند، هم‌درجه خواهد بود» (ابن بابویه، ۱۴۰۶، ص ۳۳۲).

رسول خدا (صلی الله علیه و آله): در توصیه‌ای درباره پیامد ترک عمل به قرآن به ابن مسعود فرمود: « یَابنَ مَسعودٍ، اقرَإِ القُرآنَ وَانتَهِ عَمّا نَهاکَ القُرآنُ، فَإِن لَم تَنتَهِ فَلَستَ تَقرَؤُهُ ؛ ای پسر مسعود! قرآن بخوان و از آنچه تو را از آن باز داشته است، باز ایست، که اگر باز نَایستی، در واقع، آن را نخوانده‌ای» (دیلمی، ۱۴۹۶، ج ۵، ص ۴۱۵).

عبدالرحمان سلمی درباره شیوه فراگیری قرآن از سوی اصحاب رسول خدا می‌گوید: « حَدَّثَنَا مَنْ کَانَ یُقْرِئُنَا مِنْ أَصْحَابِهِ أَنَّهُمْ کَانُوا یَأْخُذُونَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلّی الله علیه و آله و سلّم عَشْرَ آیاتٍ فَلَا یَأْخُذُونَ فِی الْعَشْرِالْآخَرِ حَتَّی یَعْلَمُوا مَا فِی هَذِهِ مِنَ الْعِلْمِ وَ الْعَمَلِ . کسانی که خدمت رسول الله (صلی الله علیه و آله) رسیده، از ایشان قرائت فرا گرفته بودند برای ما بیان کردند که اصحاب، ده آیه از آن حضرت فرا می‌گرفتند و تا آن ده آیه را به مرحله علم و عمل نمی‌رسانند، سراغ ده آیه بعد نمی‌رفتند» (مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۸۹، ص ۱۰۶).

بنابراین، جامعه اسالمی علاوه بر انس دایمی با قرآن باید به آموزه‌های قرآن پایبند باشد، عامل باشد تا حکمرانی قرآن بر همه ابعاد زندگیش سایه اندازد و تحقق پیدا کند و جامعه را در راه اهداف والایش جلو برد.

‏۵. پرهیز از غرور و باقی ماندن بر عبودیت

پرهیز از غرور امت اسالم یکی دیگر از راهکارهای تحقق و استمرار حکمرانی قرآن در عرصه‌های گوناگون زندگی فردی و اجتماعی است که رهبر شهید آیت‌الله خامنه‌ای با بهره‌گیری از آیه کریمه « قُلْ یا أَیُّهَا الَّذِینَ هادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیاءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِین»(جمعه، ۶:) به آن اشاره نمودند. ایشان در تفسیر این آیه، ملت یهود را ملتی دانست که ابتدا به آیینشان باورمند بودند؛ اما همین باور، برایشان چنین تلقی‌ای ایجاد کرد که آنان قوم برتر و برگزیده خدا بوده و همین مسأله موجب انحراف و کج‌روی آنان در دین شد.

ازاین‌رو ایشان بر پایه تأمل و بهره‌برداری که از سرگذشت بنی‌اسرائیل در پیدایش غرور در آن‌ها در آیه فوق برای عصر حاضر دارند، با تمرکز بر امت اسالم چنین بیان کردند: «این آیات اشاره بسیار رسایی دارد به درد بزرگ همه جوامعی که روزگاری در خدمت به خدا و خدمت به ایمان قرار داشتند … گاه عده‌ای از مردم یک جامعه به گونه‌ای در خط ایمان به خدا قرار می‌گیرند و مؤمن می‌شوند. وقتی مؤمن و سعادتمند شدند، در عرف و فرهنگ ایشان این فکر به وجود می‌آید که این‌ها دوستان خدا هستند – حقیقتش هم همین است که دوستان خدا هستند – ولی به مرور زمان این قوم، این جمعیت مؤمن در معرض نفوذ گناه و فساد و تباهی قرار می‌گیرند و چون گناه و تباهی، مربوط به هوای نفس انسان‌ها است؛ و هوای نفسشان از بین رفتنی نیست. یک مجاهدت دائمی لازم است تا انسان بتواند از تأثیر هوای نفس بر خودش جلوگیری کند. اگر قومی خاطرشان جمع شد که دوست خدا هستند و فهمیدند که بالاخره بهشت مالشان است، این‌ها از آن مجاهدتی که لازم است در راه خدا داشته باشند، سستی خواهند کرد و این مجاهدت را انجام نخواهند داد … البته این یک قانون کلی نیست؛ اما می‌توان گفت اغلب اینگونه است … و این یکی از دردها است» (خامنه‌ای، تفسیر سوره جمعه، ص ۱۰۳ و ۱۰۴).

ایشان در ادامه با هشدار به امت اسالم درباره پیامد خطرناک این خود برتربینی و غرور فرمودند: «این بلای خطرناکی است که یک قومی ایمان به خدا بیاورند، تلاش و عبادت کنند، به خاطر بندگی و عبادت به خاطر نداشتن هوا، هوس و مجاهدت در راه خدا، یک فضیلتی پیدا کنند، بعد مجاهدت و عبادت را از دست بدهند، گناه در این‌ها نفوذ نماید، اخلاق بد در میانشان رایج شود، در عین حال خودشان را بهترین خلق خدا بدانند. این همان بلای بزرگ است … مسلمانان نیز باید متوجه باشند که به بلیه یهود دچار نشوند» (خامنه‌ای، تفسیر سوره جمعه، ص ۱۰۸ و ۱۰۹).

رهبر شهید درباره جایگاه استمرار عبودیت خداوند در استمرار جلب لطف خدا و (تحقق حکمرانی قرآن) فرمودند: «فضیلت یک عده از انسان‌ها به عبادت خداست. وقتی که خدا را عبادت کردند، خدای متعال از آن‌ها سستی، حزن، عقب‌ماندگی، ذلت را برمی‌گیرد. اگر از عبودیت خدا برگردند، در دام گناه افتادند، اگر همان غلطی را که دیگران نمودند، این‌ها هم کردند، دیگر مورد لطف خدا قرار نخواهند گرفت. سستی، غم، ذلت و بدبختی به سراغشان خواهد آمد. نباید خیال کنند که ولو مجاهدت نکنند؛ ولو با نفسشان مبارزه نکنند و در خط اسالم و انقلاب نباشند، ولو ملت ما فداکاری را از دست بدهد، در عین حال همان بندگان خوب خدا خواهند بود و همان ملت برجسته‌ای که انقلاب آن برجستگی را به ایشان داد، خواهند بود. یک ملت ممکن است قرن‌ها مورد لطف پروردگار باقی بماند و ملت برگزیده و نمونه باشد؛ مشروط بر اینکه عبودیت خدا را برای خودش همواره نگه دارد. و الا اگر عبودیت خدا از دست رفت، دیگر هیچ یک از ارزش‌ها باقی نمی‌ماند» (خامنه‌ای، تفسیر سوره جمعه، ص ۱۰۹).

با دقت در فرمایشات آن رهبر شهید، مشاهده شد که ایشان با تدبر در این کریمه که به توبیخ یهودیان از سوی خداوند پرداخته و تطبیق آن بر وضعیت فعلی جامعه اسالمی‌مان با استفاده از دستور قرآن کریم تصریح کردند که ملت‌های مؤمن در اثر غرور به انحطاط کشیده می‌شوند و تحقق حکمرانی قرآن با مشکل روبه‌رو می‌شود. وی راه جلوگیری از آن را، پرهیز از غرور و ثابت‌قدم ماندن در مسیر عبودیت خداوند دانستند.

‏۶. تقویت معنویت

تحقق پیدا کردن حکمرانی قرآن و اجرا نمودن دستورات خداوند در قرآن در عرصه‌های گوناگون زندگی نیازمند به وجود روحیه معنوی و استمرار آن در طول زندگی است. از راهکارهایی که خداوند برای دستیابی به توشه معنویت و استمرار آن در طول زندگی برای مسلمانان در کتاب آسمانی ارائه کرده است اقامه نماز جمعه می‌باشد. رهبر شهید با بهره‌گیری از آیه کریمه « یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا نُودِیَ لِلصَّلاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلی ذِکْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُون » (جمعه، ۹:) در تبیین فلسفه تشریع نماز جمعه و نقش آن در حفظ و تقویت معنویت در انسان و جامعه اسالمی پرداخته و فرمودند: «اگر چنانچه این ایستگاه‌ها (شتافتن به عبادت و تعطیلی کسب و کار) نباشد، این توقفگاه‌ها نباشد، بشر همچنان به‌سرعت در این تحرک مادی خودش حرکت کند، جایی نباشد که انسان یک قدری به خودش - معنوی او، شخصیت معنوی و روحانی او من خود یعنی این - بپردازد، به کلی انسان در مادیات غرق خواهد شد و این ایستگاه‌ها، در ایام، در وسط روز، اوقات نمازند… کسانی که به مسائل شخصی که غیر از دادوستد و خرید و فروش و معامله‌گری و کارهای روزانه است، توجه ندارند، این‌ها به تدریج مسخ می‌شوند، عواطف در این‌ها می‌خشکد» (خامنه‌ای، تفسیر سوره جمعه، ص ۱۳۲).

ایشان درباره اثرگذاری اعمال عبادی شب و روز جمعه به ویژه نماز جمعه در حفظ معنویت و یاد خداوند در طول هفته فرمودند: «محتوای روز تعطیلی را اسالم، محتوای الهی و اسالمی قرار داد. از غروب پنجشنبه دعا داریم، ذکر داریم، نماز داریم … یک چیزی باشد که به مثابه یک پمپاژ هفتگی که در طول هفته به شما روح بدهد، تذکر بدهد، توجه بدهد، روز جمعه این مایه را باید کسب کنیم. این مایه در دعاها، در نمازها و زیارت‌ها و مانند این‌هاست و مهم‌ترین آن‌ها نماز جمعه است» (خامنه‌ای، تفسیر سوره جمعه، ص ۱۳۳). و همچنین فرمودند: «جمعه روز تعطیل است، روز عید می‌باشد. منتها محتوای این روز تعطیل و محتوای این عید، باید غافل دارند، فرق داشته باشد. این عید باید برای انسان ذخیره ذکر، تذکر و یاد خدا را تأمین کند که انسان در طول هفته به یاد خدا باشد» (خامنه‌ای، تفسیر سوره جمعه، ص ۱۳۵).

رهبر شهید در تبیین این جمله در آیه فوق « فَاسْعَوْا إِلی ذِکْرِ اللَّهِ » درباره پرهیز جامعه اسالمی از غرق شدن در در مادیات فرمودند: «همه کسانی که آدم‌ها را، انسان‌ها را، ملت‌ها را به سمت مسائل مادی بدوانند، خود دواندن (مردم) به سمت چیزهای مادی، خیانت است، چرا؟ چون انگیزه مادیات را در آن‌ها زیاد می‌کند. چنانکه گاهی در تبلیغات رادیو و تلویزیون از زبان این و آن، انگیزه‌های مادی را در ذهن مردم درست می‌کنند، مردم به سمت مسائل مادی سوق داده شوند، علاقه و انگیزه عمیق پیدا می‌شود؛ آن وقت زیادیش را می‌خواهند، غیر لازمش را می‌خواهند. در حالی که ما مکلفیم که به قدر لازمش را بخواهیم. اینجاست که قرآن و اسالم عکسش را می‌فرمایند، یعنی ما را به طرف معنویات سوق می‌دهند « فَاسْعَوْا إِلی ذِکْرِ اللَّهِ »؛ « حَیَّ عَلَی الصَّلوةِ » بدوید، بشتابید به سمت نماز به ذکر خدا یعنی نماز جمعه» (خامنه‌ای، تفسیر سوره جمعه، ص ۱۳۷ و ۱۳۸).

رهبر شهید درباره نقش نماز جمعه در تقویت روحیه انقلابیون و حزب‌اللهی برای نزدیک شدن به خداوند و شکست دشمنان فرمودند: «نماز جمعه، بلندگوی انقلاب شده؛ یک مرکز گسترش و تعمیق یافتن انقلاب شده؛ آنجایی که حزب‌اللهی در آنجا درست می‌شود و حزب‌اللهی در آنجا روح و جان می‌یابد و احساس می‌کند که دارند به خدا نزدیک می‌شوند. دشمن در نماز جمعه شکست می‌خورد. وقتی شما توانستید مفاهیم انقلابتان و روح انقلابتان را در نماز جمعه در محل اقامه نماز جمعه داشته باشید، آیا این بهتر از این نیست که حالا پنج ریال، یک تومان سود ببرید» (خامنه‌ای، تفسیر سوره جمعه، ص ۱۳۹ و ۱۴۰). ایشان همچنین درباره نقش نماز جمعه در جهت‌دهی انقلاب و دستیابی به منفعت عمومی برای جامعه اسالمی فرمودند: «در نماز جمعه، این جامعه، این انقلاب، این جمعیت جهت پیدا می‌کنند که با آن جهت، خیر دنیا و آخرت هر دو با هم تأمین می‌شود، خیر دسته‌جمعی آنجاست… راه روزی این نیست که انسان از خیر جامعه بگذرد برای خاطر خیر شخصی، این کسانی که خیر شخصی خودشان را در نظر دارند، این‌ها راه زندگی را نمی‌دانند. این کارها موجب می‌شود که جامعه به وضع سختی و به وضع بحرانی دچار شود که سختی آن به همه خواهد رسید، بر سر همه فرود خواهد آمد» (خامنه‌ای، تفسیر سوره جمعه، ص ۱۶۵ و ۱۶۶).

با توجه به پژوهش انجام شده می‌توان به نتایج ذیل اشاره نمود:

۱. حکمرانی قرآن به معنای حاکمیت ارزش‌ها، اصول و احکام قرآنی در عرصه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است که هدف آن تحقق عدالت، تزکیه نفوس و تمدن‌سازی اسالمی است.

۲. قابلیت قرآن برای حکمرانی در تمام عرصه فردی و اجتماعی.

۳. ضرورت تحقق حکمرانی قرآن از سوی همه امت اسالم و حاکمان اسالمی.

۴. در قرآن و سوره جمعه راهکارهای فراوانی برای تحقق حکمرانی احکام و دستوراتش ارائه شده است.

۵. آیت‌الله خامنه‌ای با توجه به ویژگی خاص در تفسیر آیات الهی با بررسی آیات سوره جمعه نکات مهمی را در باره تحقق حکمرانی قرآن ارائه نموده است.

۶. راهکارهای ارائه شده از سوی آیت‌الله خامنه‌ای برای تحقق حکمرانی قرآن در تفسیر سوره جمعه عبارتند است از: صالح بودن مجریان قوانین الهی (احکام قرآن)، فراهم نمودن زمینه تربیت، تعالی و رشد مردم، تلاش جهادگرانه امت، نهادینه شدن فرهنگ انس با قرآن همراه با عمل، پرهیز از غرور و باقی ماندن بر عبودیت، تقویت معنویت.